« توجه انتخابی چیه؟!»
توجه انتخابی چیست؟
مهارتی که می‌تواند جان انسان‌ها را نجات دهد.
وقتی درباره تمرکز صحبت می‌کنیم، اغلب اولین چیزی که به ذهنمان می‌رسد درس خواندن، مطالعه یا انجام کارهای اداری است.
اما واقعیت این است که اهمیت تمرکز خیلی فراتر از این حرف‌هاست.
تصور کنید برای یک مشکل نه چندان حاد به بیمارستان مراجعه کرده‌اید. انتظار دارید پزشک و پرستار با دقت و حواس‌جمعی کارشان را انجام دهند. اما بر اثر یک اشتباه ساده، یک لحظه عدم توجه یا یک حواس‌پرتی کوتاه، جان یک انسان که ما هستیم از دست برود.
در آن لحظه تازه متوجه می‌شویم که تمرکز فقط یک مهارت برای موفقیت نیست؛ گاهی مسئله مرگ و زندگی است.
سال‌ها پیش در یکی از شهرهای جنوب کشور مشغول کار بودم. شرکت ما بیمارستان تخصصی داشت. یک روز که برای درد زانو نوبت گرفته بودم، روی صندلی انتظار نشسته بودم. خانمی که کنارم نشسته بود، برای همراهش ماجرایی تعریف می‌کرد که هنوز هم در ذهنم مانده است.
می‌گفت خانم باردار ۳۷ ساله‌ای برای انجام سونوگرافی مراجعه کرده بود. پرستار مسئول به دلیل عجله پزشک و رسیدن به پرواز با هماهنگی‌های تلفنی، دستورات چند بیمار را همزمان دریافت کرده بود. در نهایت به دلیل یک اشتباه در توجه و تمرکز، داروی بیماری دیگر به این خانم تزریق شد و متأسفانه هم مادر و هم کودک جان خود را از دست دادند.
به همین سادگی.
گاهی هزینه یک لحظه حواس‌پرتی، بسیار سنگین‌تر از آن چیزی است که تصور می‌کنیم.
داستانی درباره قدرت توجه
یکی از اساتیدم در یک سمینار داستان جالبی تعریف می‌کرد.
گفت:
«در یک سالن بزرگ همایش حضور داشتم. در انتهای سالن قرار ملاقات مهمی با فردی داشتم و باید خودم را به او می‌رساندم. در مسیر عبور از بین صندلی‌ها ناگهان شنیدم کسی با صدای بلند حرف توهین‌آمیزی زد و ظاهراً به من اشاره کرد.»
بعد از ما پرسید:
«اگر شما بودید چه می‌کردید؟»
بعضی‌ها گفتند برمی‌گشتیم و جوابش را می‌دادیم.
برخی گفتند علت را می‌پرسیدیم.
عده‌ای هم گفتند ناراحت می‌شدیم و تمرکزمان به هم می‌ریخت.
اما او گفت:
من یک نفس عمیق کشیدم و به مسیرم ادامه دادم. هدفم رسیدن به فردی بود که منتظرم بود. تمرکزم را روی خواسته‌ام نگه داشتم.
این دقیقاً همان چیزی است که دانشمندان علوم شناختی آن را «توجه انتخابی» می‌نامند.
این صحنه‌ها برای همه ما آشناست
لپ‌تاپ را باز می‌کنیم تا کاری را که باید به مشتری تحویل دهیم شروع کنیم.
دو دقیقه بعد یاد پیام خوانده‌نشده تلگرام می‌افتیم.
بعد از آن وسوسه می‌شویم سری به اینستاگرام بزنیم.
ناگهان صدای اعلان بانک می‌آید و یاد قسط عقب‌افتاده می‌افتیم.
بعد هم خودمان را وسط یک ویدئوی کاملاً بی‌ربط پیدا می‌کنیم.
یک ساعت گذشته است اما هنوز کار اصلی شروع نشده است.
اگر این اتفاق برای شما هم می‌افتد، تنها نیستید.
یکی از پرتکرارترین جمله‌هایی که این روزها از دانشجوها، کارمندها، مدیرها، تولیدکنندگان محتوا و حتی دانش‌آموزان می‌شنویم این است:
اصلاً تمرکز ندارم
اما سؤال مهم اینجاست:
آیا واقعاً تمرکز نداریم؟
یا در محیطی زندگی می‌کنیم که دائماً توجه ما را از موضوعی به موضوع دیگر می‌کشاند؟
توجه انتخابی چیست؟
اگر قرار باشد فقط یک مفهوم را برای شروع یادگیری مهارت تمرکز انتخاب کنیم، آن مفهوم «توجه انتخابی» است.
در روان‌شناسی شناختی، توجه انتخابی (Selective Attention) به این معناست:
توانایی سیستم شناختی انسان برای انتخاب بخشی از اطلاعات موجود و پردازش آن، در حالی که سایر اطلاعات نادیده گرفته می‌شوند.
به زبان ساده‌تر:
مغز ما هر لحظه با حجم عظیمی از اطلاعات روبه‌رو است.
صداها…
تصاویر…
افکار…
خاطرات…
پیام‌ها…
احساسات…
اما نمی‌تواند همه آن‌ها را همزمان پردازش کند.
بنابراین دائماً تصمیم می‌گیرد چه چیزی وارد آگاهی ما شود و چه چیزی نادیده گرفته شود.
در واقع ما جهان را آن‌گونه که هست تجربه نمی‌کنیم.
ما بخشی انتخاب‌شده از جهان را تجربه می‌کنیم.
چرا توجه انتخابی این‌قدر مهم است؟
تقریباً تمام مباحثی که در حوزه تمرکز و مدیریت توجه مطرح می‌شوند، از همین مفهوم ریشه می‌گیرند.
حواس‌پرتی چیست؟
یعنی توجه ما از موضوع اصلی منحرف شده است.
اعتیاد به گوشی چیست؟
یعنی الگوریتم‌ها یاد گرفته‌اند توجه ما را تصاحب کنند.
کار عمیق چیست؟
یعنی توانایی نگه داشتن توجه روی یک موضوع برای مدت طولانی.
مدیریت زمان چیست؟
در واقع مدیریت توجه است.
هدف‌گذاری چیست؟
هدایت آگاهانه توجه به سمت چیزی که برایمان مهم‌تر است.
به همین دلیل می‌توان گفت:
انسان با چیزی که به آن توجه می‌کند زندگی می‌کند.
اگر بیشتر توجه ما صرف نگرانی‌ها شود، زندگی ما رنگ نگرانی می‌گیرد.
اگر بیشتر توجه ما صرف رشد، یادگیری و اهدافمان شود، مسیر زندگی نیز به همان سمت حرکت می‌کند.
مغز چگونه تصمیم می‌گیرد به چه چیزی توجه کند؟
دانشمندان معتقدند مغز معمولاً به سه
دسته از محرک‌ها اولویت می‌دهد:
۱. تهدیدها
به همین دلیل یک پیام منفی یا یک خبر بد سریع‌تر از یک خبر خوب توجه ما را جلب می‌کند.
۲. چیزهای جدید و غیرمنتظره
به همین علت نوتیفیکیشن‌ها، ویدئوهای کوتاه و اخبار فوری این‌قدر جذاب هستند.
۳. چیزهای مرتبط با اهداف ما
اگر تصمیم گرفته باشید خودروی خاصی بخرید، ناگهان آن خودرو را همه جا می‌بینید.
در حالی که قبلاً اصلاً متوجه حضورش نمی‌شدید.
چگونه توجه انتخابی خود را تقویت کنیم؟
خبر خوب این است که توجه انتخابی یک مهارت قابل آموزش است.
چند تمرین ساده می‌تواند به مرور این توانایی را تقویت کند:
هنگام انجام یک کار، تمام اعلان‌ها را خاموش کنید.
گوشی را خارج از میدان دید قرار دهید.
برای هر بازه زمانی فقط یک هدف مشخص تعیین کنید.
روزانه چند دقیقه تمرین ذهن‌آگاهی انجام دهید.
هنگام مطالعه یا کار، هر بار که متوجه سرگردانی ذهن شدید، آگاهانه توجه خود را به موضوع اصلی بازگردانید.
هر بار بازگرداندن توجه، در واقع یک تکرار تمرینی برای عضله تمرکز است.
جمع‌بندی
اگر می‌خواهید از اشتباهات خطرناک جلوگیری کنید…
اگر می‌خواهید آرامش ذهنی بیشتری داشته باشید…
اگر می‌خواهید کارهای مهم زندگی را بهتر انجام دهید…
اگر می‌خواهید به اهداف خود نزدیک‌تر شوید…
باید از یک نقطه شروع کنید:
توجه انتخابی
مغز ما هر لحظه در حال انتخاب است.
سؤال اصلی این نیست که آیا توجه می‌کنیم یا نه.
سؤال اصلی این است:
به چه چیزی توجه می‌کنیم؟
کیفیت زندگی ما تا حد زیادی به پاسخ همین سؤال بستگی دارد.
تمرکز مانند یک عضله است و با تمرین رشد می‌کند.
در این سایت تلاش می‌کنیم بر اساس یافته‌های معتبر علوم شناختی، روش‌های تقویت این عضله ذهنی را به زبان ساده آموزش دهیم.
منابع علمی
Michael I. Posner & Mary K. Rothbart (2007) Educating the Human Brain
Daniel Kahneman (2011) Thinking, Fast and Slow
Adam Gazzaley & Larry Rosen (2016) The Distracted Mind
Gloria Mark (2023) Attention Span
Harold Pashler (1998) The Psychology of Attention
John Duncan (2010) The Multiple-Demand System of the Primate Brain
Cal Newport (2016) Deep Work
Eysenck & Keane (2020) Cognitive Psychology: A Student’s Handbook
نوشته: رضا بروغنی
راه ارتباطی: Tamarkozema@gmail.com
یک پاسخ
عالی